O gwmpas cyrion Cymru (19)....Llangrannog i Lanon

O gwmpas cyrion Cymru (19)….Llangrannog i Lanon

Dechrau chwilboeth arall i’r diwrnod. Dringo’n serth allan o bentref Llangrannog cyn i brysurdeb y dydd ddechre, gyda thair brân goesgoch yn hel eu bwyd ar y llethrau crin cyfagos.

Roedd y graith y bues i’n ceisio ei hadfer ar fynydd Lochtyn flynyddoedd yn ôl yn edrych yn reit dda, yn enwedig ar ochr isa’r trac.

Mi fydda i’n cofio‘r darn o lwybr i’r gogledd o Langrannog fel llwybr y llyg marw – er na fyddwn i efallai wedi sylwi cymaint arnyn nhw petawn i heb fod â’m pen lawr yn chwysu a chwythu wrth ddringo‘r rhiwiau serth. Roedd Cwm Tydu yn edrych yn fwy llewyrchus nag  yr o’wn i’n cofio’r lle, rhyw 15 mlynedd yn ôl. Roedd hi’n dda cael hoe yno i wylio bronwen y dŵr yn gwibio’n brysur ar hyd y nant tu ôl i‘r traeth a sgwrsio gyda chwpwl o Abertawe  oedd yn ymwneud â phrosiect gyda chefnogaeth y Cyngor Cefn Gwlad. Ro’n nhw’n awyddus iawn i rannu eu barn am gymhlethdod system grant y Cyngor Cefn Gwlad, yn enwedig i fudiadau gwirfoddol. Ro’dd rhaid i fi gydymdeimlo’n llwyr â nhw!

Roedd darn Cwm Soden/Penygraig o’r arfordir yn hyfryd, gyda’i ffurfiau craig hynod, ei hanner caer oes haearn yn hongian uwchlaw’r môr, a’r traeth bach hyfryd  yn gorwedd wrth geg y cwm dwfn, coediog. Roedd pump brân goesgoch sgleiniog yn bwydo’n brysur ar y clogwyn pridd uwchben y nant a’r bont fechan, yn anwybyddu’n llwyr y bobl oedd yn cerdded o fewn rhyw 3 medr iddyn nhw.  Dringfa arall serth ac anodd oedd yn aros i fi ger fferm Coybal – ro’n i wedi anghofio am y darn hwn er i fi fod yno flynyddoedd maith yn ôl . O’r diwedd daeth penrhyn Cei Newydd i’r golwg gyda’i glogwyni adar môr a’i ffatri prosesu pysgod cregyn. Mae’r llwybr yma mor agos at ochr y clogwyn nes bod yr awdurdod lleol wedi cynnig dewis arall i gerddwyr! Penderfynais roi’r tennyn ar y ci a mentro’r llwybr mwy peryglus, ond doedd gen i ddim awydd aros i edrych ar y corfilod a’r gwylanod islaw. O’r  llwybr gallwn glywed sylwebaeth o un o’r cychod niferus sy’n mynd ag ymwelwyr allan i’r môr i wylio dolffiniaid, morloi ac adar.

Mae rhyw naws hen harbwr yn dal i fodoli o gylch Cei Newydd, rhwng y lleoliad, y bensaernîaeth a phatrwm y strydoedd. Fe arhosais i brynu brechdan i gi bach blinedig iawn a gwneud ambell alwad ffôn. Dysgais o banel gwybodaeth uwchben y traeth mai Cei Newydd a ysbrydolodd Dylan Thomas i sgwennu ‘Dan y Wenallt’ a’i fod wedi dechrau ysgrifennu’r ddrama  pan oedd yn byw yma am flwyddyn yn 1944.

O Gei Newydd arweiniodd  y llwybr drwy goedwig ac ar hyd traeth lle roedd y clogwyni isel yn llithro i’r tywod a lle roedd clogfeini’n bwdinau crynion o glai a cherigos. Gerllaw Gilfach yr Halen neidiodd y ci nôl yn sydyn o ymyl y llwybr – fe gymeres i gwpwl o gamau gofalus, gan ddisgwyl gweld gwiber efallai, ond cenau llwynog oedd yno, yn gorwedd yn y glaswellt hir. Roedd yn fyw ond yn ddifywyd.  Roedd ei lygaid du yn bŵl a phrin y symudodd ei glustiau wrth i’r ci ymestyn ei ben tuag ato unwaith eto. Glaniodd chwilen ar ei ben, yn smotyn tywyll sgleiniog yn erbyn y blew crin gwelw, ac  yn synhwyro marwolaeth.  Roedd y cadno bach yn edrych fel pe bai wedi cael ei wenwyno.  Chwiliais o gwmpas y llecyn am ddarn o bren neu garreg drom, ond ro’n i’n falch mewn ffordd nad oedd unrhyw beth ar gael, gan ofni y b’aswn i ond yn peri mwy o boen petawn i’n trio dod â dioddefaint y creadur i ben. Ond ro’n i’n dal i deimlo’n euog ac yn llwfr wrth fynd yn fy ‘mlaen.  Ac yna’n grac, os oedd ‘na wenwyno bwriadol wedi bod yn digwydd.

Tu hwnt i’r 'chalets' gwyliau, sy’n gasgliad o focsys unffurf yng Nghilfach yr Halen, mae’r llwybr yn arwain yn rhwydd tuag at Aberaeron. Roedd cymylau’n hel yn bentwr du a phinc ar draws rhan ddeheuol bae Ceredigion ac roedd hi’n edrych fel pe bai Sir Benfro’n dioddef stormydd mawr.

Ro’n i’n dyheu am ‘toasted teacake’ yn Aberaeron ond doedd na’r un i’w chael mewn unrhyw gaffi. Felly ce’s goffi a chroissant siocled yng nghaffi a delicatessen ‘Naturally Scrumptious’, wrth i bawb ddechrau ei heglu hi am adre ddiwedd y p’nawn drwy’r glaw trwm. Rhoddodd y perchennog becyn i fi yn llawn briwsion cig o’r peiriant torri i’w rhoi i Caio’r ci, a oedd yn edrych yn hynod o druenus yng nghanol y palmant gwag, gwlyb. Gyda’r ddau ohonon ni, felly, wedi llenwi’n boliau ac yn teimlo’n gryfach, bant â ni  ar hyd y lan garegog isel sy’n gorwedd o flaen y caeau gwastad i’r gogledd o’r dre. Dewis ein camau’n ofalus rhwng y tyfiant o bys-y-ceirw a chrib y pannwr, cyn dod at lwybrau glaswellt a lonydd bychain wrth nesáu at bentref pert Aberarth.

 ‘Dwi wedi meddwl sawl gwaith pa mor anodd y bydde hi i greu llwybr ar hyd y darn hwnnw o arfordir i’r gogledd o Aberarth, ble mae’r tir i’w weld yn syrthio’n glogwyni  brawychus o serth ar hyd ochr y ffordd. Ond o ochr y môr mae’r arfordir yn lletach nag o’n i’n dychmygu. Mae’r llwybr yn wastad a llydan ac mae’r golygfeydd i lawr at arfordir eang Llanon, a’r gyfres o bentiroedd y tu hwnt i Lanrhystud, yn fendigedig. 

Newidiodd lliw y môr yn sydyn a throdd yn llechen llwyd gyda gwythiennau arian yn rhedeg drwyddo. Gwagiodd y cymylau eu llwyth o law ar fy mhen wrth i mi gyrraedd Llanon. Glaw trwm, difaddau. Roedd hi’n amser rhoi stop ar y cerdded, am heddiw.