O gwmpas cyrion Cymru (22).....Penrhyndeudraeth i Nefyn

O gwmpas cyrion Cymru (22) ….Penrhyndeudraeth i Nefyn

Mae arfordir Pen Llŷn yn fendigedig ond ‘dyw’r llwybr, ar hyn o bryd, ddim yn caniatáu i chi fynd mor agos at y môr ag y byddech chi efallai’n gobeithio gwneud mewn sawl ardal. Ar ôl astudio’r mapiau a gweld bod y llwybr yn dilyn traciau a ffyrdd bychain mewn cynifer o lefydd fe benderfynais y byddai’n well gen i wneud tipyn o feicio eto.

Am saith o’r gloch y bore ro’n i ger y bont doll dros y Ddwyryd unwaith eto, â’r llanw’n isel. Roedd Ynys Gifftan yn swatio’n isel yn yr haul llachar, gyda phentref Portmeirion yn edrych yn ddeniadol, fel arfer, y tu draw iddi.  Dechrau beicio tua’r gorllewin drwy Benrhyndeudraeth, a’r pentef yn rhyfedd o wag. Ers i ffordd osgoi Porthmadog agor rhai misoedd yn ôl mae’r hen ffordd i Borthmadog yn llawer tawelach,  a rhwng y palmant hir a’r lôn feics dros y Cob mae’r llwybr yn un di-draffig bron yr holl ffordd o Benrhyndeudraeth i dref Port. Mae’r olygfa o’r Cob, dros aber yr afon Glaslyn tua’r Cnicht a’r Wyddfa yn un o’r rhai mwyaf trawiadol yng Nghymru a ‘dwi byth yn blino ar ei gweld. Yn ffodus, mae’r gwaith cynllunio gofalus ar y ffordd osgoi newydd – sy’n eistedd yn isel yn y dirwedd ac yn  rhydd rhag unrhyw adeiladwaith ymwthiol fel polion golau – yn golygu bod yr olygfa’n dal i fod ur un mor ddi-dor o hardd ag erioed o’r Cob.

Mae’r ffordd o Borthmadog i lawr at Forfa Bychan hefyd wedi cael ei gwella’n ddiweddar a chefais reid wych i lawr o droad Borth y Gest at y môr, ar hyd palmant llyfn o darmac du, newydd sbon. Wrth fynd at y traeth fe basiais ardal o dwyni tywod sy’n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ac fe gefais fy atgoffa o ddarn o waith y bues i’n ymhél ag e rhyw 10 mlynedd yn ôl i achub y tir rhag cael ei orchuddio â chabanau gwyliau. Roedd perchnogion newydd y safle wedi bod â’u bryd ar wireddu hen ganiatâd cynllunio a roddwyd ddegawdau ynghynt – roedd y lle wedi bod yn destun  protestio mawr gan fudiadau iaith yn y gorffennol, oherwydd y pryder am effaith y fath ddatblygiad ar gymeriad a chymuned Morfa Bychan, ond roedd yr awdurdod lleol yn gyndyn o fynd drwy gamau cyfreithiol i wyrdroi’r caniatâd hanesyddol oherwydd y goblygiadau o ran digolledu’r perchnogion. Roedd yn dal i fod yn achos anodd ddeng mlynedd yn ôl a bu’n rhaid sefyll yn gadarn, ar waetha’r tê a’r cacennau bach a oedd yn fy nghroesawu ym mhob cyfarfod gyda’r perchnogion! Do’n i ddim yn boblogaidd – ond roedd hi’n werth yr ymdrech. Achubwyd y  safle bron yn gyfangwbl – er doeddwn i ddim yn siwr oes oedd rhagor o garafanau, erbyn hyn, wedi cripian dros y ffiniau a gytunwyd bryd hynny.

Wrth droi am nôl tuag at y briffordd rhwng Porthmadog a Chricieth mae’r lôn fechan yn dringo dros fryn ac o’r fan hon, mewn un man, gallwch weld cestyll Cricieth a Harlech gyda’i gilydd. Mae palmant yn rhedeg wrth ochr y briffordd yr holl ffordd i Gricieth – a oedd yn gryn ryddhad – er bod y ffordd ar yr adeg hon o’r bore yn wag, mwy neu lai. Yr unig gwmni oedd gen i ar lan y môr yng Nghricieth oedd gweithiwr Cyngor Gwynedd yn gwagio biniau. Safai piler o oleuni gwyn uwch aber y Ddwyryd, draw yn  y pellter, ond nid oedd y dydd eto wedi deffro’n iawn.

Roedd gwynt gorllewinol main yn mynnu fy arafu wrth deithio tuag at Pwllheli ar hyd y lôn feics sy’n dilyn y ffordd newydd yng nghyffiniau Abererch a’r Afonwen.  Roedd y gwlyptir isel ar hyd arfordir Abererch yn edrych yn fendigedig – mae’n drueni ei bod hi mor anodd mynd yn agosach at yr ardal hon.

Ro’n i’n falch i gael hoe ym Mhwllheli, a che’s syndod i weld bod siop goffi Costa mawr wedi agor yn y dre. Oes gwir angen y fath fusnes yma â’r lle eisoes yn llawn caffis bach lleol? Fe benderfynais y byddwn i’n mynd i un o’r llefydd llai a chael brecwast o goffi, tôst a marmalêd. Ymlwybro wedyn ar hyd y prom ac allan at gyrion y dre, gan anelu am Lanbedrog. Roedd ychydig o dai newydd wrthi’n cael eu codi ar ymylon y twyni – mwy fyth o’r balconîs dur a gwydr bondigrybwyll!  Ar ôl pasio clwstwr digalon a dienaid o dai newydd eraill yn cael eu ‘hadeiladu at y dyfodol’ ger Llanbedrog ro’n i’n falch cael dianc a dringo i gopa Mynydd Tir y Cwmwd. Mae hwn yn bentir hyfryd o weundir grugog gyda golygfeydd gwych i bob cyfeiriad a cherflun metal sgerbydol  yn sefyll yn heriol ar ymyl clogwyn. Roedd Abersoch yn brysur – yn llawn shorts a throwsusau capri, oglau eli-haul a  fflip-fflops, breichiau blonegog a sbectolau haul digon mawr i alw ‘chi’ arnyn nhw.  Doedd dim awydd arna i aros yn rhy hir fan hyn. Troais tua’r gorllewin, a chlecio’r beic ar hyd y trac tyllog dros y cwrs golff er mwyn dianc. Draw â fi tuag at bentrefi Machros a Bwlchtocyn, ond roedd yr allt i fyny at y llefydd bach hyn yn hynod o serth. Digon o amser, wrth gerdded gyda’r beic,  i fyfyrio am yr achos hwnnw, rhyw 12 mlynedd yn ôl, pan wnaeth perchennog tir ar y pentir cyfagos dywallt rwbel dros lethr clogwyn er mwyn ceisio dinistrio’r cwningod oedd yn bwyta’i foron.  Achos bach dyrys, anodd ar y pryd.

Roedd Bwlchtocyn yn braf a chynnes. Lle bach heulog, gyda thai gwyn llachar a llwyni ffiwshia. Ymlaen â fi i Langenan, gyda’i neuadd bentref ryfedd yr olwg a’r simdde fawr a oedd yn amlwg yn gysylltiedig â hen ddiwydiant lleol yn y gorffennol. Beth oedd hwnnw tybed – gwaith brics? Rhywbeth arall i’w ymchwilio ar ôl mynd adre. I lawr tuag at Borth Neigwl, sef yr unig fan yng Nghymru bellach ble mae’r wenynen Gymreig yn byw. Fe dreuliais ychydig o amser  yn chwilio amdani yng nghanol y patshsys o bys y ceirw tu ôl i’r traeth a dod o i hyd i gwpwl ohonyn nhw yn hedfan yn brysur i mewn ac allan o’u nythod yn y tywod. Troi nôl am y tir wedyn a chroesi ardal eang, isel a oedd braidd yn ddiflas mewn gwirionedd. Mae’r caeau yma’n anferth a’r ymylon yn swp solet o gegid. Roedd clêr du  yn codi’n gyson o’r blodau gwyn, yn gymylau o sŵn sïo gwyllt, wrth i fi basio heibio, gan glatsho fy nhalcen a chafflo yn fy ngwallt. Roedd hi’n dda cael cyrraedd y briffordd a throi tuag at y Rhiw.

Y tro diwethaf  i mi ymweld â’r rhan hon o’r penrhyn oedd pan o’n i’n ymdrin â phrosiect i adeiladu ffordd newydd ym mhen pellaf Porth Neigwl, oherwydd bod yr unig ffordd a arweiniai o'r Rhiw, heibio fferm Treheli, yn  dechrau erydu a chwympo i’r môr. Roedd pobl wedi cynhyrfu ynglŷn â’r bwriad i naddu ffordd newydd ar draws yr allt – byddai’n golygu torri llain drwy un o‘r ychydig ardaloedd coediog ar ben pella Penrhyn Llŷn a thrwy dir Plas yn Rhiw, sy’n eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Dwi’n cofio mab y bardd R.S.Thomas yn sgwennu o Siapan i brotestio am y bwriad – byddai’r ffordd newydd arfaethedig hefyd yn torri ar draws y llethr uwchben bwthyn ei rieni,  a oedd yn dal i fod yn eiddo iddo yntau. Roedd pobl leol wedyn yn mynd yn gynyddol rwystredig  oherwydd yr oedi – a hwythau, o  ganlyniad, yn gorfod dargyfeirio am filltiroedd er mwyn cwblhau eu siwrneiau  dyddiol.  Roedd yn ddarn sensitif o waith ac roedd emosiynau a theimladau’n berwi. Fe fuon ni’n trafod opsiynau a chynllluniau am amser hir iawn er mwyn ceisio sicrhau na fyddai’r ffordd newydd yn difrodi cynefinoedd, ac y byddai’n ymdoddi â’r dirwedd a chadw naws hen ffordd wledig.

Ro’n i’n edrych ymlaen  i weld beth gafodd ei gyflawni yn y diwedd , oherwydd fe newidiais swydd cyn i’r prosiect orffen. Ce’s fy synnu o’r ochr orau. Dylai Cyngor Gwynedd fod wedi ennill rhyw wbor dylunio gwledig  am y prosiect hwn. Wnes i ddim hyd yn oed sylwi mod i ar y ffordd newydd hyd nes i fi weld yr hen un islaw. Roedd y manylion yn union fel yr oedden ni wedi eu cynllunio nhw - y lôn yn llai llydan nag arfer , fawr ddim marciau paent, dim goleuadau, waliau cerrig a choed yn tyfu’n drwch ar hyd yr ymylon – roedd hi’n edrych yn dda.

Dringfa serth, serth yw honno i fyny at bentef Rhiw o fynedfa’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol at y Plas yn Rhiw. Roedd ffermwyr lleol yn gwibio lan a lawr yn eu Kubotas bach gwyrdd ond doedd ‘na neb arall ond fi yn beicio neu’n cerdded. Ond mae’r golygfeydd o’r fan hon yn hollol syfrdanol – draw dros Benrhyn Llŷn at Eryri. Roedd hi’n werth yr ymdrech hir ac araf er mwyn cael yr amser i fwynhau’r cynfas gwych dro ar ôl tro.

Ar y polion ffôn ar hyd ymyl y lôn roedd stribedi bach o garden yn hysbysebu  ‘Cragen-Llŷn’ – yr ymgyrch leol gan bystogwyr ac eraill i wrthwynebu bwriad llywodraeth Cymru i sefydlu Ardaloedd Cadwraeth dan Warchodaeth Lem o gwmpas pen gorllewinol Penrhyn Llŷn.

Mae’n dair milltir, i lawr yr allt, o bentref Rhiw i Aberdaron. Arhosais ger ffermdy Blawdty i dynnu lluniau o rai o’r hen alldai – un ohonyn nhw â’i waliau’n gymysgedd o glai, gwellt  a manion eraill. Mae’n rhaid mai hwn yw un o’r ychydig adeiladau clai sy’n weddill ar Ben Llŷn. Arhosais wedyn yng nhafarn y Ship yn Aberdaron, ac yno bues i am rhyw awr neu ddwy yn sgwrsio gyda bobl gwyliau a rhai oedd wedi taro draw o fannau agosach am y dydd. Roedd y mwyafrif  o’r bobl wyliau wedi bod yn dod yma ers blynyddoedd ac yn ‘nabod yr ardal yn reit dda. Dysgais bod Rolf Harris yn yr ardal yn fflimio rhyw raglen – ond doedd neb yn gwybod beth oedd y testun! Dysgais hefyd bod hen adeilad bychan yr HSBC ar y ffrynt, sydd bellach yn fwthyn gwyliau pitw, ar werth am hanner miliwn o bunnoedd!

Bwthyn yr HSBC, ar werth yn Aberdaron am hanner miliwn o bunnoedd!

Draw i Anelog a Phorth Oer. Gadewais y beic am sbel er mwyn mynd am dro hir i gael ymestyn coesau, ac yna ymlaen â fi i Dudweiliog, Edern a Nefyn, gan ddilyn pob lôn fechan a dargyfeiriad, a cherdded i lawr at draethau nad oeddwn i wedi eu gweld o’r blaen, fel Porth Llechen  Dim ond dau gar weles i mewn tair awr ac roedd y traethau gogleddol hyn yn wag, er eu bod yn gynnes yn yr haul hwyr.

Erbyn  fi gyrraedd Nefyn ro’n i wedi blino ac yn barod i roi’r gorau iddi am heddiw Ffoniais adre am dacsi!